De vijf regels van het wrakduiken

Voor grotten bestaat een lijst van vijf regels die uit de ongevalsanalyse is gekomen en die elke opleiding onderwijst. Voor wrakken bestaat die lijst niet. Wat er wel is: dertig jaar aan literatuur die de grotregels op wrakken toepast, en de vaststelling in elk serieus lijnprotocol dat wrakpenetratie een duik is die een lijn vereist.

Dit artikel is dus geen officiële lijst. Het zijn de vijf regels van het grotduiken, regel voor regel gelegd op een wrak, met wat een wrak anders maakt. Ik film en duik wrakken van het Oostvoornse Meer tot de Noordzee, tot 82 meter op de HMS Nottingham. De verschillen hieronder zijn niet theoretisch.

Wat een wrak anders maakt dan een grot

Een grot is oud en stabiel. Een wrak is jong, en het is aan het instorten. In een gesprek tussen wrakduikers in InDepth eerder dit jaar zei een van hen het kort: een grot is statisch; bij wrakduiken heb je wind, deining, een bewegende boot, stroming en decompressie in open water. Een wrak heeft scherpe randen, nauwe doorgangen, slecht zicht, en ligt vaak diep.

En er is een tweede verschil, dat over duikers gaat in plaats van over plekken. Uit datzelfde gesprek: veel wrakduikers ontwikkelen nooit dezelfde houding tegenover de lijn als grotduikers. Dat komt omdat het meeste wrakduiken buitenom gebeurt, of in ruimtes met meerdere in- en uitgangen. Je went aan een overhead waar je altijd wel ergens uit kunt. Tot je in een ruimte zit waar dat niet zo is.

De getallen zijn oud maar niet weerlegd. Een analyse van de University of Rhode Island uit 1991 vond dat 73 procent van de ongevallen bij wrakpenetratie te wijten was aan het ontbreken van een doorlopende lijn. Van de doden buiten het wrak was 42 procent een gastekort. Dat zijn de grotregels twee en drie, in een andere omgeving.

Regel 1: training, en welke

De opmerking in Blueprint for Survival 2.0 uit 1995 is nog steeds waar: uitgebreide wrakervaring maakt je geen grotduiker, en andersom. Maar in het gesprek van dit jaar zegt een van de wrakduikers iets dat ik onderschrijf: een van de waardevolste dingen om naar te zoeken bij het samenstellen van een wrakpenetratieteam is een achtergrond in grotduiken.

De reden is niet dat grotduikers betere wrakduikers zijn. Het is dat een grotopleiding je dwingt om lijn, gas, licht en team tot reflex te maken, in een omgeving die daar geen uitzondering op toestaat. Wie dat meeneemt naar een wrak, heeft alleen nog de wrakspecifieke zaken te leren: het lezen van een instabiele structuur, het gedrag van roest en slib, en het duiken met deco in open water boven een wrak in stroming.

Regel 2: een lijn, ook als er meerdere uitgangen zijn

In een grot ligt er vaak al een vaste lijn. In een wrak bijna nooit. De eerste verkenners van een wrak leggen hun eigen lijn, en bij een wrak ben je dat vrijwel elke duik.

Het protocol is hetzelfde als in een grot: primaire vastzetting buiten het wrak, met directe toegang tot open water. Secundaire vastzetting net binnen. En de aanname bij het leggen is dezelfde: je moet deze lijn kunnen volgen in nul zicht, terwijl je gas deelt. Bij een wrak betekent dat nog iets extra’s: geen lijn over een scherpe rand, want staal snijdt lijn, en geen lijn door een opening die dicht kan vallen.

Het argument dat je hier vaak hoort, is dat een lijn overbodig is omdat er meerdere uitgangen zijn. Twee ongevallen uit de vroege jaren negentig zeggen genoeg. Op de Andrea Doria verdronk een duiker nadat hij tijdens een penetratie van de hoofdlijn was gescheiden. Op de U-869 kwamen in 1992 vader en zoon Rouse om, nadat de zoon vast kwam te zitten onder vallend puin. Een uitgang die er was toen je naar binnen ging, hoeft er niet meer te zijn als je terugkomt.

Regel 3: gas, plus de deco erboven

De derdenregel geldt in elke overhead, en Blueprint for Survival 2.0 zegt het zonder omweg: duik je bodemgas in een overhead altijd volgens minstens de derdenregel. Maar hetzelfde stuk noemt ook het grote verschil met een grot: in een grot kun je gas stagen langs de route, bij een wrak op zee meestal niet betrouwbaar. Je draagt wat je nodig hebt.

En er komt iets bij dat een grot niet heeft: de decompressie boven het wrak, in open water, in stroming, met een boot die je moet vinden. Dat gas komt bovenop je derden en bovenop je minimum gas. De definitie van minimum gas blijft staan, genoeg om vanaf het verste punt naar de oppervlakte te komen terwijl je gas deelt, maar het verste punt van een wrakduik ligt niet bij de uitgang van het wrak. Hij ligt aan het eind van de deco.

Op de rebreather geldt de bailoutregel uit de grot onverkort: altijd genoeg om vanaf het verste punt naar buiten en naar boven te komen. In het gesprek in InDepth zegt een van de wrakduikers dat duikers stelselmatig onderschatten hoeveel bailoutgas er werkelijk nodig is als de rebreather uitvalt. Op 82 meter reken ik dat uit voordat ik de boot op stap, niet onderweg.

Regel 4: diepte, en dus het gas

Grotten liggen in Europa vaak binnen de dertig meter. Wrakken niet. De Noordzeewrakken die de moeite waard zijn, liggen tussen de dertig en de vijftig meter, en de mooiste dieper. Dat maakt de diepteregel bij wrakken niet strenger, maar wel vaker van toepassing.

De lezing van deze regel is dezelfde als bij grotten: het probleem is niet de diepte maar lucht op diepte. Een narcotische diepte van maximaal dertig meter en een zuurstofdruk van maximaal 1,4 bar, en dus helium in het gas zodra je daaronder komt. Op een wrak op veertig meter, in Noordzeezicht, met stroming, is de narcose van lucht precies wat je niet kunt gebruiken als een deur dichtklapt. De standaardgassen zijn hier voor gemaakt: 21/35 tot 45 meter, 18/45 daaronder, en op de rebreather hetzelfde gas als diluent.

Regel 5: licht, en wat het slib doet

Drie lampen, net als in een grot. Maar het zicht in een wrak gaat op een andere manier weg. In een grot wervel je slib op vanaf de bodem, en dat zie je aankomen. In een wrak komt het ook van boven: roest en sediment dat op elke plaat en elke leiding ligt en dat losraakt door je uitademing of door de druk van je vinnen, en dan als een regen naar beneden komt. Je zicht gaat niet weg door wat je doet, maar door wat je een minuut geleden deed.

Daarom is de lichtregel bij een wrak vooral een zichtregel. Je gaat ervan uit dat je met nul zicht naar buiten moet, ook als je op de heenweg tien meter zag. Wat dat betekent, staat bij regel twee: de lijn ligt er al voordat het zicht weg is.

Wat er bij komt: het team

Boven de vijf regels staat het team, en bij wrakken is dat zo mogelijk nog belangrijker. In het gesprek in InDepth zegt een van de deelnemers: je hebt een reservebrein nodig, en dat reservebrein is het team. In een instortend wrak op vijftig meter, met een deco van een uur boven je, is het team ook de enige die ziet dat je iets over het hoofd ziet.

De rest is precies wat ook voor grotten geldt: een certificaat is een vergunning om te leren, een gas buiten zijn bereik is een fout, en het materiaal moet kloppen. Wie dat op orde heeft, heeft aan de vijf regels genoeg. Wie het niet op orde heeft, redt het ook niet met tien.

Wrakken filmen is het grootste deel van mijn werk. Wie de stekken wil zien waar ik oefen: de wrakken van het Oostvoornse Meer staan hier op de site met dieptekaart.